Trójkąty i twierdzenie Pitagorasa

Twierdzenie Pitagorasa przyda Ci się w prawie każdym zadaniu z geometrii: w czworokątach, w okręgach, w bryłach i w układzie współrzędnych. Tu ćwiczysz je porządnie, poznajesz dwa trójkąty „z ekierki” i uczysz się po samych długościach boków poznać, czy trójkąt jest ostrokątny, prostokątny czy rozwartokątny.

Dział VIII: Planimetria. Matura podstawowa i rozszerzona. Około 45 minut, 3 przykłady i 9 zadań z rozwiązaniami. Aktualizacja: .

Po tym poradniku:

  • liczysz brakujący bok trójkąta prostokątnego z twierdzenia Pitagorasa
  • korzystasz z trójkątów o kątach 45∘,45∘,90∘45^\circ, 45^\circ, 90^\circ oraz 30∘,60∘,90∘30^\circ, 60^\circ, 90^\circ bez długich rachunków
  • po długościach boków rozpoznajesz trójkąt ostrokątny, prostokątny i rozwartokątny
  • wiesz, że naprzeciw większego kąta leży dłuższy bok, i porządkujesz boki według kątów

Twierdzenie Pitagorasa

W trójkącie prostokątnym boki przy kącie prostym to przyprostokątne, a bok naprzeciw kąta prostego to przeciwprostokątna. Przeciwprostokątna jest zawsze najdłuższym bokiem.

Twierdzenie Pitagorasa mówi, że suma kwadratów przyprostokątnych jest równa kwadratowi przeciwprostokątnej.

abcCBA
Kąt prosty przy CC, przeciwprostokątna cc naprzeciw niego.
a2+b2=c2a^2 + b^2 = c^2
aa, bb to przyprostokątne, cc to przeciwprostokątna

W zadaniach są dwie sytuacje:

  • szukasz przeciwprostokątnej: dodajesz kwadraty, c2=a2+b2c^2 = a^2 + b^2;
  • szukasz przyprostokątnej: odejmujesz, b2=c2−a2b^2 = c^2 - a^2.

Wynik zwykle jest pierwiastkiem. Upraszczaj go, wyciągając kwadrat przed pierwiastek: 72=36⋅2=62\sqrt{72} = \sqrt{36 \cdot 2} = 6\sqrt{2}.

Przykład Przyprostokątna z przeciwprostokątnej

Przeciwprostokątna trójkąta prostokątnego ma długość 77, a jedna z przyprostokątnych ma długość 55. Oblicz długość drugiej przyprostokątnej.

  1. Szukasz przyprostokątnej, więc odejmujesz: b2=c2−a2b^2 = c^2 - a^2.

  2. b2=72−52=49−25=24b^2 = 7^2 - 5^2 = 49 - 25 = 24
  3. b=24=4⋅6=26b = \sqrt{24} = \sqrt{4 \cdot 6} = 2\sqrt{6}
  4. Sprawdzenie sensu: 26≈4,92\sqrt{6} \approx 4{,}9, czyli mniej niż 77. Przyprostokątna jest krótsza od przeciwprostokątnej, tak jak powinna.

Zadanie 1

1 pkt

Przyprostokątne trójkąta prostokątnego mają długości 44 i 66. Oblicz długość przeciwprostokątnej. Wynik zapisz w najprostszej postaci (pierwiastek wpisz jako sqrt).

Odpowiedź i rozwiązanie, zadanie 1
Odpowiedź:
c=c = 2132\sqrt{13}

Rozwiązanie

  1. c2=42+62=16+36=52c^2 = 4^2 + 6^2 = 16 + 36 = 52
  2. c=52=4⋅13=213c = \sqrt{52} = \sqrt{4 \cdot 13} = 2\sqrt{13}

Rozwiąż interaktywnie w kursie: zadanie 1

Zadanie 2

1 pkt

Przeciwprostokątna trójkąta prostokątnego ma długość 99, a jedna z przyprostokątnych ma długość 33. Druga przyprostokątna ma długość:

  • A.
    626\sqrt{2}
  • B.
    3103\sqrt{10}
  • C.
    66
  • D.
    6\sqrt{6}
Odpowiedź i rozwiązanie, zadanie 2
Odpowiedź:
A. 626\sqrt{2}

Rozwiązanie

  1. b2=92−32=81−9=72b^2 = 9^2 - 3^2 = 81 - 9 = 72
  2. b=72=36⋅2=62b = \sqrt{72} = \sqrt{36 \cdot 2} = 6\sqrt{2}

Skąd biorą się błędne odpowiedzi

  • B
    To 81+9=90\sqrt{81 + 9} = \sqrt{90}. Kwadraty zostały dodane, a szukasz przyprostokątnej, więc trzeba je odjąć. Wynik 310≈9,53\sqrt{10} \approx 9{,}5 jest dłuższy od przeciwprostokątnej.
  • C
    To 9−39 - 3. Twierdzenie Pitagorasa działa na kwadratach długości, nie na samych długościach.
  • D
    To 9−3\sqrt{9 - 3}. Pod pierwiastkiem mają być kwadraty: 92−32\sqrt{9^2 - 3^2}.

Rozwiąż interaktywnie w kursie: zadanie 2

Pitagoras działa też w figurach, które same nie są trójkątami prostokątnymi. Trzeba tylko taki trójkąt w nich znaleźć. W trójkącie równoramiennym robi to wysokość opuszczona na podstawę: trafia w środek podstawy i dzieli trójkąt na dwa przystające trójkąty prostokątne.

Zadanie 3

2 pkt

Trójkąt równoramienny ma podstawę długości 1010 i ramiona długości 1313. Oblicz wysokość opuszczoną na podstawę i pole tego trójkąta.

101313hABCD
Odpowiedź i rozwiązanie, zadanie 3

Odpowiedź:

  • h=h = 1212
  • P=P = 6060

Rozwiązanie

  1. Wysokość CDCD trafia w środek podstawy, więc ∣AD∣=5|AD| = 5. W trójkącie prostokątnym ADCADC przeciwprostokątną jest ramię ∣AC∣=13|AC| = 13.

  2. h2=132−52=169−25=144,h=12h^2 = 13^2 - 5^2 = 169 - 25 = 144, \qquad h = 12
  3. P=12⋅10⋅12=60P = \frac{1}{2} \cdot 10 \cdot 12 = 60

Rozwiąż interaktywnie w kursie: zadanie 3

Przykład Bok z niewiadomą: Pitagoras jako równanie

Jedna przyprostokątna trójkąta prostokątnego ma długość 55, a druga jest o 11 krótsza od przeciwprostokątnej. Oblicz długości boków tego trójkąta.

  1. Oznacz drugą przyprostokątną xx. Przeciwprostokątna to wtedy x+1x + 1.

    Komentarz:
    Niewiadomą bierzesz tak, żeby pozostałe boki dało się przez nią zapisać.
  2. 52+x2=(x+1)25^2 + x^2 = (x + 1)^2
  3. 25+x2=x2+2x+125 + x^2 = x^2 \hl{+ 2x} + 1
    Komentarz:
    Kwadrat sumy ze wzoru skróconego mnożenia: (x+1)2=x2+2x+1(x + 1)^2 = x^2 + 2x + 1.

    Typowy błąd

    Źle:
    25+x2=x2+1⇒25=125 + x^2 = x^2 + 1 \quad \pen{\Rightarrow 25 = 1}
    Co poszło nie tak:
    (x+1)2(x + 1)^2 to nie x2+1x^2 + 1. Zgubiony wyraz 2x2x daje sprzeczność, choć trójkąt istnieje.
  4. x2x^2 się redukuje: 25=2x+125 = 2x + 1, więc x=12x = 12, a przeciwprostokątna to 1313.

  5. Boki: 55, 1212, 1313. Sprawdzenie: 25+144=169=13225 + 144 = 169 = 13^2.

Zadanie 4

3 pkt

Jedna przyprostokątna trójkąta prostokątnego jest o 22 dłuższa od drugiej, a przeciwprostokątna ma długość 1010. Oblicz długość krótszej przyprostokątnej oraz wysokość tego trójkąta opuszczoną na przeciwprostokątną.

Odpowiedź i rozwiązanie, zadanie 4

Odpowiedź:

  • krótsza przyprostokątna:: 66
  • wysokość na przeciwprostokątną:: 4,84{,}8

Rozwiązanie

  1. x2+(x+2)2=100x^2 + (x + 2)^2 = 100, czyli 2x2+4x+4=1002x^2 + 4x + 4 = 100, więc x2+2x−48=0x^2 + 2x - 48 = 0.

  2. Δ=4+192=196\Delta = 4 + 192 = 196, x=−2+142=6x = \frac{-2 + 14}{2} = 6 albo x=−2−142=−8x = \frac{-2 - 14}{2} = -8. Długość jest dodatnia, więc przyprostokątne to 66 i 88.

  3. Pole na dwa sposoby: 12⋅6⋅8=24\frac{1}{2} \cdot 6 \cdot 8 = 24 i 12⋅10⋅h=5h\frac{1}{2} \cdot 10 \cdot h = 5h. Stąd 5h=245h = 24, h=4,8h = 4{,}8.

Rozwiąż interaktywnie w kursie: zadanie 4

Trójkąty z ekierki

Dwa trójkąty prostokątne pojawiają się tak często, że warto znać ich boki na pamięć. To te same trójkąty, co w szkolnych ekierkach.

Kąty 45∘,45∘,90∘45^\circ, 45^\circ, 90^\circ (połowa kwadratu przeciętego przekątną). Przyprostokątne są równe, oznacz je aa. Z Pitagorasa c2=a2+a2=2a2c^2 = a^2 + a^2 = 2a^2, więc przeciwprostokątna to a2a\sqrt{2}. To zarazem przekątna kwadratu o boku aa.

Kąty 30∘,60∘,90∘30^\circ, 60^\circ, 90^\circ (połowa trójkąta równobocznego przeciętego wysokością). Jeśli trójkąt równoboczny ma bok 2a2a, to wysokość tnie podstawę na dwa odcinki aa. Stąd:

  • przeciwprostokątna: 2a2a;
  • krótsza przyprostokątna, naprzeciw kąta 30∘30^\circ: aa, czyli połowa przeciwprostokątnej;
  • dłuższa przyprostokątna, naprzeciw kąta 60∘60^\circ: (2a)2−a2=3a2=a3\sqrt{(2a)^2 - a^2} = \sqrt{3a^2} = a\sqrt{3}.
aaa√245°ABCD
Przekątna kwadratu dzieli go na dwa trójkąty 45∘,45∘,90∘45^\circ, 45^\circ, 90^\circ.
aa2a2aa√360°30°ABCD
Wysokość trójkąta równobocznego daje dwa trójkąty 30∘,60∘,90∘30^\circ, 60^\circ, 90^\circ.
45∘ ⁣:  a,  a,  a230∘ ⁣:  a,  a3,  2a45^\circ\!: \; a,\; a,\; a\sqrt{2} \qquad\qquad 30^\circ\!: \; a,\; a\sqrt{3},\; 2a
przyprostokątne i przeciwprostokątna w obu trójkątach z ekierki

Zadanie 5

2 pkt

W trójkącie prostokątnym jeden z kątów ostrych ma miarę 30∘30^\circ, a przeciwprostokątna ma długość 1212. Oblicz długości obu przyprostokątnych.

Odpowiedź i rozwiązanie, zadanie 5

Odpowiedź:

  • krótsza przyprostokątna:: 66
  • dłuższa przyprostokątna:: 636\sqrt{3}

Rozwiązanie

  1. Przeciwprostokątna 2a=122a = 12, więc a=6a = 6. To krótsza przyprostokątna, naprzeciw kąta 30∘30^\circ.

  2. Dłuższa przyprostokątna: a3=63a\sqrt{3} = 6\sqrt{3}.

  3. Sprawdzenie z Pitagorasa: 62+(63)2=36+108=144=1226^2 + (6\sqrt{3})^2 = 36 + 108 = 144 = 12^2.

Rozwiąż interaktywnie w kursie: zadanie 5

Zadanie 6

1 pkt

Przekątna kwadratu ma długość 88. Pole tego kwadratu jest równe:

  • A.
    3232
  • B.
    6464
  • C.
    128128
  • D.
    1616
Odpowiedź i rozwiązanie, zadanie 6
Odpowiedź:
A. 3232

Rozwiązanie

  1. Przekątna kwadratu o boku aa ma długość a2a\sqrt{2}, więc a2=8a\sqrt{2} = 8 i a=82=822=42a = \frac{8}{\sqrt{2}} = \frac{8\sqrt{2}}{2} = 4\sqrt{2}.

  2. P=a2=(42)2=32P = a^2 = (4\sqrt{2})^2 = 32. Krócej: a2=d22=642=32a^2 = \frac{d^2}{2} = \frac{64}{2} = 32.

Skąd biorą się błędne odpowiedzi

  • B
    To 828^2: przekątna potraktowana jak bok. Bok kwadratu jest krótszy od przekątnej 2\sqrt{2} razy.
  • C
    Tu przekątna została pomnożona przez 2\sqrt{2}, a nie podzielona: a=82a = 8\sqrt{2} i a2=128a^2 = 128. Bok jest krótszy od przekątnej, więc dzielisz.
  • D
    Tak wychodzi z a=82=4a = \frac{8}{2} = 4. Przekątna to a2a\sqrt{2}, a nie 2a2a.

Rozwiąż interaktywnie w kursie: zadanie 6

Wolisz sprawdzać od razu? W kursie te same zadania oceniają się same, a przy błędnej odpowiedzi widzisz, co poszło nie tak. Przećwicz ten rozdział w kursie, za darmo

Ostrokątny, prostokątny czy rozwartokątny

Twierdzenie odwrotne do twierdzenia Pitagorasa: jeśli boki trójkąta spełniają a2+b2=c2a^2 + b^2 = c^2, to kąt naprzeciw boku cc jest prosty.

Da się pójść dalej. Weź najdłuższy bok cc i porównaj c2c^2 z sumą kwadratów dwóch pozostałych boków:

c2<a2+b2  ⇒  ostrokątnyc2=a2+b2  ⇒  prostokątnyc2>a2+b2  ⇒  rozwartokątnyc^2 < a^2 + b^2 \;\Rightarrow\; \text{ostrokątny} \qquad c^2 = a^2 + b^2 \;\Rightarrow\; \text{prostokątny} \qquad c^2 > a^2 + b^2 \;\Rightarrow\; \text{rozwartokątny}
cc to najdłuższy bok trójkąta

Intuicja: trzymasz boki aa i bb i otwierasz kąt między nimi jak nożyczki. Im szerzej, tym dłuższy trzeci bok. Przy kącie prostym c2c^2 jest równe dokładnie a2+b2a^2 + b^2. Kąt mniejszy daje krótszy bok, a kąt większy daje dłuższy bok.

Przykład Jaki to trójkąt?

Trójkąt ma boki długości 66, 77 i 1010. Czy jest ostrokątny, prostokątny, czy rozwartokątny?

  1. Najdłuższy bok to 1010. Tylko przy nim może leżeć kąt prosty albo rozwarty.

  2. 102=100,62+72=36+49=8510^2 = 100, \qquad 6^2 + 7^2 = 36 + 49 = 85
  3. 100>85100 > 85, więc kąt naprzeciw boku 1010 jest rozwarty. Trójkąt jest rozwartokątny.

Zadanie 7

2 pkt

Oceń prawdziwość zdań.

Oceń każde zdanie: prawda (P) czy fałsz (F)?

  1. Trójkąt o bokach 99, 1212, 1515 jest prostokątny.
  2. Trójkąt o bokach 55, 66, 77 jest rozwartokątny.
  3. Trójkąt o bokach 22, 33, 13\sqrt{13} jest prostokątny.
  4. Trójkąt o bokach 66, 88, 1111 jest ostrokątny.
Odpowiedź i rozwiązanie, zadanie 7

Odpowiedź:

  • Trójkąt o bokach 99, 1212, 1515 jest prostokątny.: P (prawda)
  • Trójkąt o bokach 55, 66, 77 jest rozwartokątny.: F (fałsz)
  • Trójkąt o bokach 22, 33, 13\sqrt{13} jest prostokątny.: P (prawda)
  • Trójkąt o bokach 66, 88, 1111 jest ostrokątny.: F (fałsz)

Rozwiązanie

  1. W każdym trójkącie porównujesz kwadrat najdłuższego boku z sumą kwadratów dwóch pozostałych.

  2. 225=225225 = 225 (prostokątny), 49<6149 < 61 (ostrokątny), 13=1313 = 13 (prostokątny), 121>100121 > 100 (rozwartokątny).

Rozwiąż interaktywnie w kursie: zadanie 7

Zadanie 8

1 pkt

Boki trójkąta mają długości 55, 88 i xx, przy czym xx jest najdłuższym bokiem. Dla jakiego xx ten trójkąt jest prostokątny? (pierwiastek wpisz jako sqrt)

Odpowiedź i rozwiązanie, zadanie 8
Odpowiedź:
x=x = 89\sqrt{89}

Rozwiązanie

  1. xx jest najdłuższy, więc to przeciwprostokątna: x2=52+82=89x^2 = 5^2 + 8^2 = 89.

  2. x=89x = \sqrt{89}. Liczba 8989 nie ma dzielnika, który jest kwadratem, więc to już najprostsza postać.

Rozwiąż interaktywnie w kursie: zadanie 8

Naprzeciw większego kąta dłuższy bok

W każdym trójkącie naprzeciw większego kąta leży dłuższy bok. Działa to też w drugą stronę: naprzeciw dłuższego boku leży większy kąt. Równym kątom odpowiadają równe boki (to trójkąt równoramienny).

Wniosek: najdłuższy bok leży naprzeciw największego kąta. W trójkącie prostokątnym to przeciwprostokątna, a w rozwartokątnym bok naprzeciw kąta rozwartego.

Przesuń wierzchołek CC i obserwuj, który kąt jest największy i który bok jest wtedy najdłuższy.

abc60°41°79°ABC

kąt przy A: 60°, kąt przy B: 41°, kąt przy C: 79°

Przesuwaj C nad odcinkiem AB. Znajdź największy kąt i sprawdź, że bok naprzeciw niego jest najdłuższy. Kiedy dwa kąty są równe, równe są też boki naprzeciw nich.

Zadanie 9

1 pkt

W trójkącie ABCABC kąt przy wierzchołku AA ma miarę 50∘50^\circ, a kąt przy wierzchołku BB ma miarę 70∘70^\circ. Boki tego trójkąta, uporządkowane od najkrótszego do najdłuższego, to:

  • A.
    ∣BC∣<∣AB∣<∣AC∣|BC| < |AB| < |AC|
  • B.
    ∣AC∣<∣AB∣<∣BC∣|AC| < |AB| < |BC|
  • C.
    ∣BC∣<∣AC∣<∣AB∣|BC| < |AC| < |AB|
  • D.
    ∣AB∣<∣BC∣<∣AC∣|AB| < |BC| < |AC|
Odpowiedź i rozwiązanie, zadanie 9
Odpowiedź:
A. ∣BC∣<∣AB∣<∣AC∣|BC| < |AB| < |AC|

Rozwiązanie

  1. Trzeci kąt: ∣∢C∣=180∘−50∘−70∘=60∘|\sphericalangle C| = 180^\circ - 50^\circ - 70^\circ = 60^\circ.

  2. Bok naprzeciw wierzchołka to bok, który go nie zawiera: naprzeciw AA leży BCBC, naprzeciw BB leży ACAC, naprzeciw CC leży ABAB.

  3. Kąty 50∘<60∘<70∘50^\circ < 60^\circ < 70^\circ, więc ∣BC∣<∣AB∣<∣AC∣|BC| < |AB| < |AC|.

Skąd biorą się błędne odpowiedzi

  • B
    Kolejność odwrócona. Naprzeciw większego kąta leży dłuższy bok, więc bok naprzeciw kąta 70∘70^\circ jest najdłuższy.
  • C
    Tak byłoby, gdyby największy był kąt przy CC. Ale 180∘−50∘−70∘=60∘180^\circ - 50^\circ - 70^\circ = 60^\circ, a to mniej niż 70∘70^\circ.
  • D
    Bok BCBC leży naprzeciw najmniejszego kąta (50∘50^\circ przy AA), więc jest najkrótszy. Taka kolejność wyszłaby, gdyby najmniejszy był kąt przy CC, a on ma 180∘−50∘−70∘=60∘180^\circ - 50^\circ - 70^\circ = 60^\circ.

Rozwiąż interaktywnie w kursie: zadanie 9

Ściąga: najważniejsze wzory

Przepisz ją do zeszytu. Przepisywanie też uczy.

a2+b2=c2a^2 + b^2 = c^2
twierdzenie Pitagorasa; c leży naprzeciw kąta prostego
b2=c2−a2b^2 = c^2 - a^2
szukasz przyprostokątnej: odejmujesz
a,  a,  a2a,\; a,\; a\sqrt{2}
trójkąt 45°, 45°, 90° (przekątna kwadratu to a√2)
a,  a3,  2aa,\; a\sqrt{3},\; 2a
trójkąt 30°, 60°, 90°; a leży naprzeciw kąta 30°
c2  vs  a2+b2c^2 \;\text{vs}\; a^2 + b^2
c najdłuższy: mniej to ostrokątny, równo to prostokątny, więcej to rozwartokątny
α>β  ⟺  a>b\alpha > \beta \iff a > b
naprzeciw większego kąta leży dłuższy bok

Inne poradniki

Wszystkie poradniki