Proste i płaszczyzny w przestrzeni
Na kartce dwie proste albo się przecinają, albo są równoległe. W przestrzeni jest trzecia możliwość: proste skośne, które się mijają. Ten rozdział to słownik całej stereometrii: jak leżą względem siebie proste i płaszczyzny, kiedy proste są prostopadłe, choć się nie przecinają, i co to znaczy, że prosta jest prostopadła do płaszczyzny. Wszystko pokazujemy na sześcianie, bo w nim widać każdą sytuację.
Dział X: Stereometria. Matura podstawowa i rozszerzona. Około 35 minut, 2 przykłady i 7 zadań z rozwiązaniami. Aktualizacja: .
Po tym poradniku:
- rozpoznajesz, czy dwie proste w przestrzeni się przecinają, są równoległe czy skośne
- wyznaczasz kąt między prostymi skośnymi i rozpoznajesz proste prostopadłe nieprzecinające się
- rozpoznajesz położenie prostej względem płaszczyzny i dwóch płaszczyzn
- wiesz, kiedy prosta jest prostopadła do płaszczyzny
Dwie proste w przestrzeni
Weź sześcian : dolna podstawa to , górna to , a wierzchołek leży nad , nad , nad , nad . Krawędzie i przekątne sześcianu wyznaczają proste. Dwie różne proste w przestrzeni mogą być:
- przecinające się: mają dokładnie jeden punkt wspólny, np. i (punkt );
- równoległe: leżą w jednej płaszczyźnie i nie mają punktów wspólnych, np. i ;
- skośne: nie leżą w żadnej wspólnej płaszczyźnie, więc ani się nie przecinają, ani nie są równoległe, np. i .
Proste przecinające się i równoległe zawsze leżą w jednej płaszczyźnie. Skośne nie leżą w żadnej. Dlatego test jest prosty: poszukaj płaszczyzny, która zawiera obie proste. Jest i proste się nie przecinają: są równoległe. Nie ma: są skośne.
Przykład Położenie prostych w sześcianie
W sześcianie określ położenie prostej względem prostych , , i .
i : obie leżą w podstawie i się nie przecinają (przeciwległe boki kwadratu). Są równoległe.
i : mają wspólny punkt . Przecinają się.
i : nie leżą w żadnej ścianie, ale leżą w płaszczyźnie , która przecina sześcian po przekątnej. , więc proste są równoległe.
i : biegnie w prawo, w głąb, a do tego leżą na różnych wysokościach. Żadna płaszczyzna nie zawiera obu. Są skośne.
Zadanie 1
1 pktDany jest sześcian (zobacz rysunek). Proste i są:
- A.skośne
- B.równoległe
- C.przecinające się
- D.prostopadłe i przecinające się
Odpowiedź i rozwiązanie, zadanie 1
Rozwiązanie
Wspólny punkt musiałby leżeć w górnej podstawie, bo tam leży . Prosta ma w tej płaszczyźnie tylko punkt , a .
Kierunki są różne (pionowy i poziomy), więc proste nie są równoległe.
Nie przecinają się i nie są równoległe, więc są skośne.
Skąd biorą się błędne odpowiedzi
- BRównoległe muszą mieć ten sam kierunek. jest pionowa, a pozioma.
- CProsta ma w płaszczyźnie górnej podstawy tylko punkt , a nie leży na prostej . Wspólnego punktu nie ma.
- DPrawdą jest, że są prostopadłe (kąt między ich kierunkami to ), ale nie mają punktu wspólnego. To proste prostopadłe nieprzecinające się.
Zadanie 2
2 pktDany jest sześcian . Oceń prawdziwość zdań.
Oceń każde zdanie: prawda (P) czy fałsz (F)?
- Proste i są równoległe.
- Proste i są skośne.
- Proste i są skośne.
- Proste i przecinają się.
Odpowiedź i rozwiązanie, zadanie 2
Odpowiedź:
- Proste i są równoległe.: P (prawda)
- Proste i są skośne.: F (fałsz)
- Proste i są skośne.: P (prawda)
- Proste i przecinają się.: F (fałsz)
Rozwiązanie
: dwie krawędzie boczne.
: przekątna górnej podstawy leży nad przekątną dolnej.
i oraz i : różne kierunki i brak punktu wspólnego, więc skośne.
Proste prostopadłe, które się nie przecinają
Proste skośne też tworzą kąt. Liczy się go tak: przesuń jedną z prostych równolegle, aż przetnie drugą. Kąt między prostymi skośnymi to kąt między prostymi, które wtedy powstały. Przesuwanie nie zmienia kierunku, więc kąt jest ten sam, niezależnie od tego, gdzie przesuniesz.
Gdy ten kąt ma , proste są prostopadłe, choć się nie przecinają. Tak jest np. z krawędziami i sześcianu: przesuwasz na , a .
W sześcianie łatwo przesuwać, bo każda krawędź ma trzy krawędzie do siebie równoległe, a każda przekątna ściany ma równoległą przekątną w przeciwległej ścianie.
Przykład Kąt między prostymi skośnymi
W sześcianie wyznacz kąt między prostymi i .
i są skośne: to lewa przednia krawędź boczna, a to przekątna prawej ściany . Nie mają punktu wspólnego i mają różne kierunki.
Przesuwamy równolegle na krawędź . Teraz szukamy kąta między a , a te proste przecinają się w punkcie .
Trójkąt leży w ścianie . Ma kąt prosty przy i dwie przyprostokątne równe krawędzi sześcianu, więc jest prostokątny równoramienny.
Kąt ma więc . Kąt między prostymi i ma . Te proste są skośne, ale nie są prostopadłe.
Zadanie 3
1 pktW sześcianie wskaż parę prostych, które są prostopadłe i się nie przecinają.
- A.i
- B.i
- C.i
- D.i
Odpowiedź i rozwiązanie, zadanie 3
Rozwiązanie
Przesuwamy równolegle na . Kąt między a to kąt ściany , czyli .
i nie mają punktu wspólnego, więc to proste prostopadłe nieprzecinające się.
Skąd biorą się błędne odpowiedzi
- BTe proste są prostopadłe, ale przecinają się w punkcie .
- Cma ten sam kierunek co (obie biegną wzdłuż krawędzi ). To proste równoległe.
- DSą skośne, ale po przesunięciu na widać kąt , nie .
Zadanie 4
1 pktW sześcianie narysowano przekątne i dwóch sąsiednich ścian. Wyznacz kąt między prostymi i (w stopniach).
Odpowiedź i rozwiązanie, zadanie 4
Rozwiązanie
to przekątna przedniej ściany, a to przekątna tylnej ściany o tym samym kierunku: .
Kąt między i jest równy kątowi .
(przekątne ścian), więc trójkąt jest równoboczny i kąt .
Wolisz sprawdzać od razu? W kursie te same zadania oceniają się same, a przy błędnej odpowiedzi widzisz, co poszło nie tak. Przećwicz ten rozdział w kursie, za darmo
Prosta i płaszczyzna, dwie płaszczyzny
Prosta i płaszczyzna mogą być położone na trzy sposoby:
- prosta leży w płaszczyźnie (wszystkie jej punkty są w płaszczyźnie), np. w płaszczyźnie ;
- prosta jest równoległa do płaszczyzny i nie ma z nią punktów wspólnych, np. i płaszczyzna ;
- prosta przebija płaszczyznę w jednym punkcie, np. przebija płaszczyznę w punkcie .
Dwie różne płaszczyzny są równoległe (np. i ) albo przecinają się wzdłuż prostej (np. ściany i mają wspólną krawędź ).
Zadanie 5
1 pktW sześcianie wskaż prostą równoległą do płaszczyzny .
- A.
- B.
- C.
- D.
Odpowiedź i rozwiązanie, zadanie 5
Rozwiązanie
Prosta równoległa do płaszczyzny nie ma z nią punktów wspólnych.
leży w , a i mają z nią punkty i . Zostaje z górnej podstawy.
Skąd biorą się błędne odpowiedzi
- Bleży w płaszczyźnie . W tym kursie „równoległa” znaczy „bez punktów wspólnych”.
- Cprzebija płaszczyznę w punkcie , więc ma z nią punkt wspólny.
- Dprzebija płaszczyznę w punkcie . Jest do niej prostopadła, nie równoległa.
Prosta prostopadła do płaszczyzny
Najważniejszy przypadek przebijania to prosta prostopadła do płaszczyzny: tworzy kąt prosty z każdą prostą tej płaszczyzny. Nie trzeba sprawdzać wszystkich. Wystarczy, że jest prostopadła do dwóch przecinających się prostych płaszczyzny.
Krawędź jest prostopadła do i do , które przecinają się w . Zatem jest prostopadła do płaszczyzny , a więc do każdej prostej w tej płaszczyźnie: do (przecina ją w ) i do (z którą jest skośna). To stąd biorą się kąty proste we wszystkich trójkątach, których użyjesz w następnych rozdziałach: wysokość bryły jest prostopadła do każdego odcinka w podstawie.
Zadanie 6
1 pktW sześcianie wskaż prostą prostopadłą do płaszczyzny ściany .
- A.
- B.
- C.
- D.
Odpowiedź i rozwiązanie, zadanie 6
Rozwiązanie
Szukamy prostej prostopadłej do dwóch przecinających się prostych płaszczyzny , np. do i .
i , więc płaszczyzna .
Skąd biorą się błędne odpowiedzi
- Bma kierunek , więc jest równoległa do płaszczyzny , a nie prostopadła.
- Cprzebija tę płaszczyznę w punkcie , ale nie pod kątem prostym. Kąt prosty z i z tworzy krawędź .
- Dto przekątna ściany , czyli leży w tej płaszczyźnie.
Zadanie 7
2 pktDany jest sześcian . Oceń prawdziwość zdań.
Oceń każde zdanie: prawda (P) czy fałsz (F)?
- Prosta jest równoległa do płaszczyzny .
- Płaszczyzny i przecinają się wzdłuż prostej.
- Prosta jest prostopadła do prostej .
- Prosta jest prostopadła do płaszczyzny .
Odpowiedź i rozwiązanie, zadanie 7
Odpowiedź:
- Prosta jest równoległa do płaszczyzny .: P (prawda)
- Płaszczyzny i przecinają się wzdłuż prostej.: F (fałsz)
- Prosta jest prostopadła do prostej .: P (prawda)
- Prosta jest prostopadła do płaszczyzny .: F (fałsz)
Rozwiązanie
leży w płaszczyźnie , równoległej do , więc jest do równoległa.
Przednia i tylna ściana leżą w płaszczyznach równoległych.
Krawędź boczna jest prostopadła do całej podstawy, więc także do . Przekątna nie jest krawędzią boczną i jest nachylona do podstawy.
Ściąga: najważniejsze wzory
Przepisz ją do zeszytu. Przepisywanie też uczy.
- trzy położenia dwóch prostych; skośne nie leżą w jednej płaszczyźnie
- kąt między prostymi skośnymi: przesuń jedną równolegle, aż przetnie drugą
- proste prostopadłe nieprzecinające się (krawędzie sześcianu)
- prosta prostopadła do dwóch przecinających się prostych płaszczyzny jest prostopadła do płaszczyzny
- wysokość bryły jest prostopadła do każdego odcinka w podstawie