Proste i płaszczyzny w przestrzeni

Na kartce dwie proste albo się przecinają, albo są równoległe. W przestrzeni jest trzecia możliwość: proste skośne, które się mijają. Ten rozdział to słownik całej stereometrii: jak leżą względem siebie proste i płaszczyzny, kiedy proste są prostopadłe, choć się nie przecinają, i co to znaczy, że prosta jest prostopadła do płaszczyzny. Wszystko pokazujemy na sześcianie, bo w nim widać każdą sytuację.

Dział X: Stereometria. Matura podstawowa i rozszerzona. Około 35 minut, 2 przykłady i 7 zadań z rozwiązaniami. Aktualizacja: .

Po tym poradniku:

  • rozpoznajesz, czy dwie proste w przestrzeni się przecinają, są równoległe czy skośne
  • wyznaczasz kąt między prostymi skośnymi i rozpoznajesz proste prostopadłe nieprzecinające się
  • rozpoznajesz położenie prostej względem płaszczyzny i dwóch płaszczyzn
  • wiesz, kiedy prosta jest prostopadła do płaszczyzny

Dwie proste w przestrzeni

Weź sześcian ABCDEFGHABCDEFGH: dolna podstawa to ABCDABCD, górna to EFGHEFGH, a wierzchołek EE leży nad AA, FF nad BB, GG nad CC, HH nad DD. Krawędzie i przekątne sześcianu wyznaczają proste. Dwie różne proste w przestrzeni mogą być:

  • przecinające się: mają dokładnie jeden punkt wspólny, np. ABAB i BFBF (punkt BB);
  • równoległe: leżą w jednej płaszczyźnie i nie mają punktów wspólnych, np. ABAB i DCDC;
  • skośne: nie leżą w żadnej wspólnej płaszczyźnie, więc ani się nie przecinają, ani nie są równoległe, np. ABAB i CGCG.

Proste przecinające się i równoległe zawsze leżą w jednej płaszczyźnie. Skośne nie leżą w żadnej. Dlatego test jest prosty: poszukaj płaszczyzny, która zawiera obie proste. Jest i proste się nie przecinają: są równoległe. Nie ma: są skośne.

ABCGABCDEFGH
obróć bryłę (przeciągnij albo strzałki)
Obróć sześcian: AB i CG nigdy się nie spotkają, a mimo to nie są równoległe.
Krawędzie AB i CG są skośne: nie ma płaszczyzny, która zawiera obie.

Przykład Położenie prostych w sześcianie

W sześcianie ABCDEFGHABCDEFGH określ położenie prostej ABAB względem prostych DCDC, BFBF, HGHG i EHEH.

  1. ABAB i DCDC: obie leżą w podstawie ABCDABCD i się nie przecinają (przeciwległe boki kwadratu). Są równoległe.

  2. ABAB i BFBF: mają wspólny punkt BB. Przecinają się.

  3. ABAB i HGHG: nie leżą w żadnej ścianie, ale leżą w płaszczyźnie ABGHABGH, która przecina sześcian po przekątnej. HG∥DC∥ABHG \parallel DC \parallel AB, więc proste są równoległe.

  4. ABAB i EHEH: ABAB biegnie w prawo, EHEH w głąb, a do tego leżą na różnych wysokościach. Żadna płaszczyzna nie zawiera obu. Są skośne.

Zadanie 1

1 pkt

Dany jest sześcian ABCDEFGHABCDEFGH (zobacz rysunek). Proste BFBF i EHEH są:

ABCDEFGH
obróć bryłę (przeciągnij albo strzałki)
  • A.
    skośne
  • B.
    równoległe
  • C.
    przecinające się
  • D.
    prostopadłe i przecinające się
Odpowiedź i rozwiązanie, zadanie 1
Odpowiedź:
A. skośne

Rozwiązanie

  1. Wspólny punkt musiałby leżeć w górnej podstawie, bo tam leży EHEH. Prosta BFBF ma w tej płaszczyźnie tylko punkt FF, a F∉EHF \notin EH.

  2. Kierunki są różne (pionowy i poziomy), więc proste nie są równoległe.

  3. Nie przecinają się i nie są równoległe, więc są skośne.

Skąd biorą się błędne odpowiedzi

  • B
    Równoległe muszą mieć ten sam kierunek. BFBF jest pionowa, a EHEH pozioma.
  • C
    Prosta BFBF ma w płaszczyźnie górnej podstawy tylko punkt FF, a FF nie leży na prostej EHEH. Wspólnego punktu nie ma.
  • D
    Prawdą jest, że są prostopadłe (kąt między ich kierunkami to 90∘90^\circ), ale nie mają punktu wspólnego. To proste prostopadłe nieprzecinające się.

Rozwiąż interaktywnie w kursie: zadanie 1

Zadanie 2

2 pkt

Dany jest sześcian ABCDEFGHABCDEFGH. Oceń prawdziwość zdań.

ABCDEFGH
obróć bryłę (przeciągnij albo strzałki)

Oceń każde zdanie: prawda (P) czy fałsz (F)?

  1. Proste AEAE i CGCG są równoległe.
  2. Proste BDBD i FHFH są skośne.
  3. Proste ACAC i BFBF są skośne.
  4. Proste EGEG i BDBD przecinają się.
Odpowiedź i rozwiązanie, zadanie 2

Odpowiedź:

  • Proste AEAE i CGCG są równoległe.: P (prawda)
  • Proste BDBD i FHFH są skośne.: F (fałsz)
  • Proste ACAC i BFBF są skośne.: P (prawda)
  • Proste EGEG i BDBD przecinają się.: F (fałsz)

Rozwiązanie

  1. AE∥CGAE \parallel CG: dwie krawędzie boczne.

  2. BD∥FHBD \parallel FH: przekątna górnej podstawy leży nad przekątną dolnej.

  3. ACAC i BFBF oraz EGEG i BDBD: różne kierunki i brak punktu wspólnego, więc skośne.

Rozwiąż interaktywnie w kursie: zadanie 2

Proste prostopadłe, które się nie przecinają

Proste skośne też tworzą kąt. Liczy się go tak: przesuń jedną z prostych równolegle, aż przetnie drugą. Kąt między prostymi skośnymi to kąt między prostymi, które wtedy powstały. Przesuwanie nie zmienia kierunku, więc kąt jest ten sam, niezależnie od tego, gdzie przesuniesz.

Gdy ten kąt ma 90∘90^\circ, proste są prostopadłe, choć się nie przecinają. Tak jest np. z krawędziami ABAB i CGCG sześcianu: przesuwasz ABAB na DCDC, a DC⊥CGDC \perp CG.

W sześcianie łatwo przesuwać, bo każda krawędź ma trzy krawędzie do siebie równoległe, a każda przekątna ściany ma równoległą przekątną w przeciwległej ścianie.

Przykład Kąt między prostymi skośnymi

W sześcianie ABCDEFGHABCDEFGH wyznacz kąt między prostymi AEAE i BGBG.

  1. AEAE i BGBG są skośne: AEAE to lewa przednia krawędź boczna, a BGBG to przekątna prawej ściany BCGFBCGF. Nie mają punktu wspólnego i mają różne kierunki.

  2. Przesuwamy AEAE równolegle na krawędź BFBF. Teraz szukamy kąta między BFBF a BGBG, a te proste przecinają się w punkcie BB.

  3. Trójkąt BFGBFG leży w ścianie BCGFBCGF. Ma kąt prosty przy FF i dwie przyprostokątne równe krawędzi sześcianu, więc jest prostokątny równoramienny.

  4. Kąt FBGFBG ma więc 45∘45^\circ. Kąt między prostymi AEAE i BGBG ma 45∘45^\circ. Te proste są skośne, ale nie są prostopadłe.

45°ABCDEFGH
obróć bryłę (przeciągnij albo strzałki)
AE przesuwamy na BF. Kąt między BF i BG to kąt w trójkącie BFG.

Zadanie 3

1 pkt

W sześcianie ABCDEFGHABCDEFGH wskaż parę prostych, które są prostopadłe i się nie przecinają.

ABCDEFGH
obróć bryłę (przeciągnij albo strzałki)
  • A.
    AEAE i BCBC
  • B.
    ABAB i ADAD
  • C.
    ABAB i HGHG
  • D.
    ABAB i CHCH
Odpowiedź i rozwiązanie, zadanie 3
Odpowiedź:
A. AEAE i BCBC

Rozwiązanie

  1. Przesuwamy AEAE równolegle na BFBF. Kąt między BFBF a BCBC to kąt ściany BCGFBCGF, czyli 90∘90^\circ.

  2. AEAE i BCBC nie mają punktu wspólnego, więc to proste prostopadłe nieprzecinające się.

Skąd biorą się błędne odpowiedzi

  • B
    Te proste są prostopadłe, ale przecinają się w punkcie AA.
  • C
    HGHG ma ten sam kierunek co ABAB (obie biegną wzdłuż krawędzi DCDC). To proste równoległe.
  • D
    Są skośne, ale po przesunięciu ABAB na DCDC widać kąt DCH=45∘DCH = 45^\circ, nie 90∘90^\circ.

Rozwiąż interaktywnie w kursie: zadanie 3

Zadanie 4

1 pkt

W sześcianie ABCDEFGHABCDEFGH narysowano przekątne AFAF i BGBG dwóch sąsiednich ścian. Wyznacz kąt między prostymi AFAF i BGBG (w stopniach).

ABCDEFGH
obróć bryłę (przeciągnij albo strzałki)
Odpowiedź i rozwiązanie, zadanie 4
Odpowiedź:
kąt == 6060

Rozwiązanie

  1. AFAF to przekątna przedniej ściany, a DGDG to przekątna tylnej ściany o tym samym kierunku: AF∥DGAF \parallel DG.

  2. Kąt między AFAF i BGBG jest równy kątowi DGBDGB.

  3. ∣BD∣=∣DG∣=∣GB∣=a2|BD| = |DG| = |GB| = a\sqrt{2} (przekątne ścian), więc trójkąt BDGBDG jest równoboczny i kąt DGB=60∘DGB = 60^\circ.

Rozwiąż interaktywnie w kursie: zadanie 4

Wolisz sprawdzać od razu? W kursie te same zadania oceniają się same, a przy błędnej odpowiedzi widzisz, co poszło nie tak. Przećwicz ten rozdział w kursie, za darmo

Prosta i płaszczyzna, dwie płaszczyzny

Prosta i płaszczyzna mogą być położone na trzy sposoby:

  • prosta leży w płaszczyźnie (wszystkie jej punkty są w płaszczyźnie), np. ACAC w płaszczyźnie ABCDABCD;
  • prosta jest równoległa do płaszczyzny i nie ma z nią punktów wspólnych, np. EGEG i płaszczyzna ABCDABCD;
  • prosta przebija płaszczyznę w jednym punkcie, np. AGAG przebija płaszczyznę ABCDABCD w punkcie AA.

Dwie różne płaszczyzny są równoległe (np. ABCDABCD i EFGHEFGH) albo przecinają się wzdłuż prostej (np. ściany ABFEABFE i BCGFBCGF mają wspólną krawędź BFBF).

Zadanie 5

1 pkt

W sześcianie ABCDEFGHABCDEFGH wskaż prostą równoległą do płaszczyzny ABCDABCD.

ABCDEFGH
obróć bryłę (przeciągnij albo strzałki)
  • A.
    FHFH
  • B.
    BDBD
  • C.
    CECE
  • D.
    BFBF
Odpowiedź i rozwiązanie, zadanie 5
Odpowiedź:
A. FHFH

Rozwiązanie

  1. Prosta równoległa do płaszczyzny nie ma z nią punktów wspólnych.

  2. BDBD leży w ABCDABCD, a CECE i BFBF mają z nią punkty CC i BB. Zostaje FHFH z górnej podstawy.

Skąd biorą się błędne odpowiedzi

  • B
    BDBD leży w płaszczyźnie ABCDABCD. W tym kursie „równoległa” znaczy „bez punktów wspólnych”.
  • C
    CECE przebija płaszczyznę ABCDABCD w punkcie CC, więc ma z nią punkt wspólny.
  • D
    BFBF przebija płaszczyznę ABCDABCD w punkcie BB. Jest do niej prostopadła, nie równoległa.

Rozwiąż interaktywnie w kursie: zadanie 5

Prosta prostopadła do płaszczyzny

Najważniejszy przypadek przebijania to prosta prostopadła do płaszczyzny: tworzy kąt prosty z każdą prostą tej płaszczyzny. Nie trzeba sprawdzać wszystkich. Wystarczy, że jest prostopadła do dwóch przecinających się prostych płaszczyzny.

ABCDEFGH
obróć bryłę (przeciągnij albo strzałki)
AE ⟂ AB i AE ⟂ AD, więc AE jest prostopadła do całej podstawy, także do AC i do BD.

Krawędź AEAE jest prostopadła do ABAB i do ADAD, które przecinają się w AA. Zatem AEAE jest prostopadła do płaszczyzny ABCDABCD, a więc do każdej prostej w tej płaszczyźnie: do ACAC (przecina ją w AA) i do BDBD (z którą jest skośna). To stąd biorą się kąty proste we wszystkich trójkątach, których użyjesz w następnych rozdziałach: wysokość bryły jest prostopadła do każdego odcinka w podstawie.

Zadanie 6

1 pkt

W sześcianie ABCDEFGHABCDEFGH wskaż prostą prostopadłą do płaszczyzny ściany BCGFBCGF.

ABCDEFGH
obróć bryłę (przeciągnij albo strzałki)
  • A.
    ABAB
  • B.
    EHEH
  • C.
    AGAG
  • D.
    FCFC
Odpowiedź i rozwiązanie, zadanie 6
Odpowiedź:
A. ABAB

Rozwiązanie

  1. Szukamy prostej prostopadłej do dwóch przecinających się prostych płaszczyzny BCGFBCGF, np. do BCBC i BFBF.

  2. AB⊥BCAB \perp BC i AB⊥BFAB \perp BF, więc AB⊥AB \perp płaszczyzna BCGFBCGF.

Skąd biorą się błędne odpowiedzi

  • B
    EHEH ma kierunek BCBC, więc jest równoległa do płaszczyzny BCGFBCGF, a nie prostopadła.
  • C
    AGAG przebija tę płaszczyznę w punkcie GG, ale nie pod kątem prostym. Kąt prosty z BCBC i z BFBF tworzy krawędź ABAB.
  • D
    FCFC to przekątna ściany BCGFBCGF, czyli leży w tej płaszczyźnie.

Rozwiąż interaktywnie w kursie: zadanie 6

Zadanie 7

2 pkt

Dany jest sześcian ABCDEFGHABCDEFGH. Oceń prawdziwość zdań.

ABCDEFGH
obróć bryłę (przeciągnij albo strzałki)

Oceń każde zdanie: prawda (P) czy fałsz (F)?

  1. Prosta EGEG jest równoległa do płaszczyzny ABCDABCD.
  2. Płaszczyzny ABFEABFE i DCGHDCGH przecinają się wzdłuż prostej.
  3. Prosta CGCG jest prostopadła do prostej BDBD.
  4. Prosta AGAG jest prostopadła do płaszczyzny ABCDABCD.
Odpowiedź i rozwiązanie, zadanie 7

Odpowiedź:

  • Prosta EGEG jest równoległa do płaszczyzny ABCDABCD.: P (prawda)
  • Płaszczyzny ABFEABFE i DCGHDCGH przecinają się wzdłuż prostej.: F (fałsz)
  • Prosta CGCG jest prostopadła do prostej BDBD.: P (prawda)
  • Prosta AGAG jest prostopadła do płaszczyzny ABCDABCD.: F (fałsz)

Rozwiązanie

  1. EGEG leży w płaszczyźnie EFGHEFGH, równoległej do ABCDABCD, więc jest do ABCDABCD równoległa.

  2. Przednia i tylna ściana leżą w płaszczyznach równoległych.

  3. Krawędź boczna jest prostopadła do całej podstawy, więc także do BDBD. Przekątna AGAG nie jest krawędzią boczną i jest nachylona do podstawy.

Rozwiąż interaktywnie w kursie: zadanie 7

Ściąga: najważniejsze wzory

Przepisz ją do zeszytu. Przepisywanie też uczy.

przecinające się, roˊwnoległe, skosˊne\text{przecinające się, równoległe, skośne}
trzy położenia dwóch prostych; skośne nie leżą w jednej płaszczyźnie
∢(k,l)=∢(k′,l),k′∥k\sphericalangle(k, l) = \sphericalangle(k', l), \quad k' \parallel k
kąt między prostymi skośnymi: przesuń jedną równolegle, aż przetnie drugą
AB⊥CG,AB∩CG=∅AB \perp CG, \quad AB \cap CG = \emptyset
proste prostopadłe nieprzecinające się (krawędzie sześcianu)
k⊥a,  k⊥b,  a∩b≠∅  ⇒  k⊥πk \perp a,\; k \perp b,\; a \cap b \neq \emptyset \;\Rightarrow\; k \perp \pi
prosta prostopadła do dwóch przecinających się prostych płaszczyzny jest prostopadła do płaszczyzny
k⊥π  ⇒  k⊥kaz˙da prosta w πk \perp \pi \;\Rightarrow\; k \perp \text{każda prosta w } \pi
wysokość bryły jest prostopadła do każdego odcinka w podstawie

Inne poradniki

Wszystkie poradniki